دکتر باطنی:
کانونهای مساجد باید پیش از تبدیل مسائل اجتماعی به معضل وارد میدان شوند
به گزارش روابط عمومی ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد از استان اصفهان، «امانالله باطنی» پژوهشگر، مدرس و مشاور حوزه فرهنگ، اجتماع و حکمرانی محلی، با تشریح جایگاه مسئلهشناسی در کنشگری فرهنگی اظهار کرد: یکی از مهمترین مهارتهایی که فعالان فرهنگی و اجتماعی، بهویژه مدیران و کنشگران کانونهای فرهنگی هنری مساجد، به آن نیاز دارند، توانایی تشخیص صحیح مسئله و انتخاب نقطه مناسب برای ورود به عرصه کنشگری است.
وی با اشاره به «سیر دگردیسی امر اجتماعی» افزود: یک پدیده اجتماعی در مسیر خود میتواند به موضوع، مسئله، مشکل، معضل، خطر، تهدید و در نهایت بحران تبدیل شود و در هر مرحلهای که از شناسایی و مداخله مؤثر فاصله بگیریم، هزینه و پیچیدگی حل آن افزایش پیدا میکند.
باطنی تصریح کرد: اگر کنشگر فرهنگی نتواند یک پدیده را بهموقع شناسایی کند یا مداخلهای غیرکارآمد انجام دهد، آن پدیده به تدریج از یک موضوع به مسئله، از مسئله به مشکل و از مشکل به معضل تبدیل میشود و در مراحل بعدی نیز میتواند به خطر، تهدید و بحران برسد؛ بنابراین پرسش اساسی این است که کنشگر فرهنگی باید در کدام مرحله وارد میدان شود.
تفاوت مسئله، مشکل و معضل
این مدرس حوزه فرهنگ و اجتماع با بیان اینکه یکی از خطاهای رایج در کنشگری اجتماعی، خلط مفاهیم «مسئله»، «مشکل» و «معضل» است، گفت: مشکل میتواند حاصل ترکیب چند مسئله باشد و معضل نیز معمولاً حاصل انباشتهشدن مشکلات و مسائل مختلف است.
وی ادامه داد: برای مثال، اگر فردی با سردرد مواجه شود، سردرد یک مشکل است و میتوان عوامل مختلفی مانند کمبود آب، تغذیه نامناسب، شرایط محیطی و عوامل دیگر را بهعنوان مسائل زمینهای آن بررسی کرد؛ بنابراین مداخله مؤثر باید تا حد امکان در سطح مسئله و پیش از تبدیلشدن آن به مشکل و معضل انجام شود.
باطنی با انتقاد از غلبه نگاه معضلمحور در بخشی از فعالیتهای اجتماعی اظهار کرد: در جامعه ما بسیاری از اوقات زمانی وارد میدان میشویم که یک مسئله به معضل تبدیل شده است؛ در حالی که هرچه زودتر وارد فرآیند شناسایی و حل مسئله شویم، بهرهوری فرهنگی و اجتماعی نیز بیشتر خواهد بود.
باطنی تأکید کرد: هنر کنشگر فرهنگی، پیدا کردن مسئله است؛ مسئله همیشه همان چیزی نیست که در نگاه نخست دیده میشود و فعال فرهنگی باید بتواند از ظاهر یک معضل عبور کرده و مسئله متناظر با آن را کشف کند.
طلاق؛ معضلی که باید از ریشههای آن آغاز کرد
وی طلاق را نمونه ای از این رویکرد دانست و گفت: طلاق یک معضل اجتماعی است و اگر بخواهیم با آن مواجه شویم، باید به مسائل زمینهای آن توجه کنیم. بر اساس برخی فراتحلیلهای پژوهشی مورد اشاره، تنظیم هیجانات یکی از عوامل مهم مرتبط با مسئله طلاق است؛ بنابراین مداخله فرهنگی مؤثر میتواند به جای تمرکز صرف بر خودِ طلاق، بر آموزش مهارتهای پیشگیرانه و عوامل زمینهای تمرکز کند.
باطنی ادامه داد: این همان نقطهای است که نقش کانونهای فرهنگی هنری مساجد اهمیت پیدا میکند؛ زیرا کانون مسجد میتواند به جای ورود دیرهنگام به آسیب، از ظرفیت تربیتی، آموزشی و اجتماعی خود برای پیشگیری و تقویت مهارتهای مورد نیاز خانوادهها، نوجوانان و جوانان استفاده کند.
کانون مسجد؛ دیدهبان مسائل اجتماعی محله
این مدرس و مشاور حوزه حکمرانی محلی با تأکید بر ظرفیت ویژه مساجد و کانونهای فرهنگی هنری در سطح محله خاطرنشان کرد: کانونهای مسجد به دلیل ارتباط مستقیم با مردم، حضور در محله و دسترسی به شبکههای اجتماعی محلی، میتوانند یکی از مهمترین نقاط شناسایی زودهنگام مسائل اجتماعی باشند.
وی افزود: کانون فرهنگی هنری مسجد نباید صرفاً منتظر بماند تا یک آسیب اجتماعی شکل بگیرد و سپس برای آن برنامه برگزار کند؛ بلکه باید بتواند نشانههای اولیه را در محله ببیند، مسئله را درست تشخیص دهد و متناسب با آن برنامهریزی کند.
باطنی با اشاره به مفهوم «گمنامی اجتماعی» اظهار کرد: با گسترش جوامع مدرن، بخشی از روابط سنتی و محلی کاهش یافته و در برخی محیطها گمنامی و انزوای اجتماعی افزایش پیدا کرده است. این گمنامی میتواند زمینهساز بروز برخی آسیبهای اجتماعی شود.
وی ادامه داد: یکی از ظرفیتهای مهم مسجد و کانون فرهنگی هنری این است که میتواند با شبکهسازی محلی، ایجاد پاتوقهای اجتماعی و تقویت ارتباط میان ساکنان محله، سرمایه اجتماعی را افزایش دهد و زمینه گمنامی اجتماعی را کاهش دهد.
مسئله حاشیهنشینی و «گمنامی هویتی»
باطنی در ادامه با اشاره به حاشیهنشینی گفت: حاشیهنشینی یک معضل است و برای مواجهه با آن باید مسئله متناظر را پیدا کرد. یکی از مسائلی که میتواند در برخی از این مناطق مورد توجه قرار گیرد، گمنامی هویتی و ضعف شبکههای اجتماعی است.
وی تصریح کرد: اگر مسئله را گمنامی هویتی بدانیم، راهکار نیز متفاوت خواهد بود؛ در این شرایط به جای آنکه صرفاً با عنوان «حاشیهنشینی» مواجه شویم، باید به دنبال شبکهسازی محلی، ایجاد پاتوقهای سالم، تقویت ارتباطات اجتماعی و افزایش شناخت متقابل ساکنان محله باشیم.
این پژوهشگر افزود: حتی مداخلات کالبدی محله نیز میتواند در همین چارچوب تعریف شود؛ شناسایی نقاط بیدفاع شهری، فضاهای تاریک و مکانهایی که زمینه گمنامی و بروز آسیب را افزایش میدهند، میتواند بخشی از اقدامات پیشگیرانه کنشگران فرهنگی باشد.
حرکت کانونهای مسجد به سمت کنشگری مسئلهمحور
باطنی در پایان خاطرنشان کرد: کانونهای فرهنگی هنری مساجد برای افزایش اثربخشی فعالیتهای خود باید از برنامهریزی صرفاً عمومی و مناسبتی فاصله گرفته و به سمت کنشگری محلهمحور و مسئلهمحور حرکت کنند.
وی گفت: اگر کانون مسجد بتواند مسئله را پیش از آنکه به مشکل و سپس معضل تبدیل شود شناسایی کند، با هزینه کمتر و اثربخشی بیشتر میتواند در حل مسائل فرهنگی و اجتماعی نقشآفرینی کند.
باطنی تأکید کرد: مسئلهشناسی صحیح، نقطه آغاز کنشگری فرهنگی مؤثر است و کانونهای فرهنگی هنری مساجد میتوانند با شناخت دقیق نیازهای واقعی محله، از ظرفیت مسجد بهعنوان یک شبکه اجتماعی برای پیشگیری و حل مسائل جامعه استفاده کنند.